“SuperPuna”, nga shpresa për të rinjtë deri te dëshpërimi
BROSHURË INFORMUESE TË DREJTAT NË PUNË PËR GAZETARËT DHE PUNONJËSIT MEDIALË NË KOSOVË
Kornizë udhëzuese për të drejtat e punës së gazetarëve dhe punëtorë medialë në Kosovë
Shtojcë: Gratë në pasqyrë 2025
Fuqizimi i lidershipit të grave si domosdoshmëri për çdo demokraci
Ndërsa po përmbyllim çerekun e parë të shekullit të 21-të, shumë vende po përballen me stagnim në rritje ekonomike dhe thellim të pabarazive, polarizim politik të thelluar dhe të rinjë që po distancohen gjithnjë e më shumë nga vlerat themelore të demokracisë. Përderisa shkaktarët e këtyre trendeve shpesh i atribuohen pandemisë COVID-19, rritjes së pabarazisë në të ardhura dhe dështimeve në qeverisje, ekziston një faktor kyç sistematik që shumë shpesh anashkalohet: margjinalizimi i grave në shumë segmente të shoqërisë. Progresi global varet nga adresimi i këtij problemi dhe vendosja e përfaqësimit të drejtë për gratë në qendër të ripërtëritjes ekonomike dhe demokratike.
Është koha të njihet lidhja jetike midis margjinalizimit të grave në politikë dhe në ekonomi. Pavarësisht se shpesh i tejkalojnë burrat në shkallën e arsimimit, arritjet e tyre rrallë përkthehen në role udhëheqëse në strukturat e pushtetit. Ndonëse përfaqësimi i grave në parlamentet kombëtare është dyfishuar që nga viti 2000, megjithatë mbetet nën 27%. Gratë në krye të shteteve mbeten të rralla, me vetëm një të tretën që kanë pasur ndonjëherë një grua në krye të vendit dhe vetëm disa dhjetëra shtete që kishin një të tillë në vitin 2025, prej të cilave gjysma janë në Evropë. Në sektorin privat, situata mbetet gjithashtu sfiduese, me gratë që drejtojnë afërsisht 10% të kompanive të listuara në renditjen Fortune 500. Ndërkohë që kanë nisur të ngriten në pozita drejtuese në biznes, ato përballen me pengesa të konsiderueshme në nivelet më të larta ekzekutive që njihet si C-Suite. Edhe më keq, studimet e fundit tregojnë se disa gra as nuk bëjnë përpjekje për ngritje në detyrë për shkak të pengesave sistemike.
Studimet kanë treguar prej kohësh se gratë ekonomikisht të pavarura janë në një pozicion më të mirë për të tejkaluar barrierat institucionale që lidhen me angazhimin politik. Naila Kabeer argumentoi që në vitin 1999 se sigurimi i burimeve ekonomike rrit aftësinë e grave për të vepruar dhe për të ushtruar ndikim në sferën politike. Ne e dimë se kur gratë janë në tryezë, rezultatet e politikave janë më të forta dhe më gjithëpërfshirëse. Megjithatë, një brez më vonë, ne nuk i kemi përputhur këto njohuri me veprime. Fuqizimi ekonomik i vetëm, nuk është i mjaftueshëm. Arritjet ekonomike të grave nuk përkthehen automatikisht në pushtet politik nëse nuk shoqërohen me reforma në institucionet politike dhe përmirësim të praktikave në partitë politike.
Instituti Demokratik Kombëtar (NDI) në Kosovë ka ndërmarrë hulumtime të thelluara përfshirë studime të opinionit publik në të gjithë vendin, diskutime në grupe fokusi dhe intervista të drejtpërdrejta për të identifikuar shkaqet rrënjësore dhe për të propozuar zgjidhje. Me një popullsi të vogël, shumë të arsimuar, në një demokraci vibrante në ndërtim e sipër, ku pjesëmarrja formale e grave në fuqinë punëtore është vetëm 20 përqind, Kosova është një rast shumë i përshtatshëm studimi. Vendi ka zgjedhur dy presidente gra dhe ka emëruar dhjetëra gra si ministre apo zëvendëskryeministre. Pavarësisht këtyre rezultateve, gratë mbeten pa ndikim të mjaftueshëm në strukturat e pushtetit në të gjitha partitë politike, si dhe në akademi dhe në sektorin privat. Ndonëse gratë kanë tejkaluar kuotën prej 30% në zgjedhjet për parlament, ato mbeten ende larg barazisë, ndërkohë që nivelin lokal situata është edhe më e pafavorshme.
Pabarazitë e vazhdueshme për gratë në tregun e punës dhe përfaqësimin politik të Kosovës – pavarësisht legjislacionit progresiv dhe numrit të grave që i tejkalojnë burrat në aspektin e arsimimit, zbulojnë korrelacione kritike midis pjesëmarrjes ekonomike dhe pushtetit politik. Hulumtimet e NDI-së nxjerrin në pah barrierat sistemike, të tilla si diskriminimi në lidhje me shtatzëninë, barrën e punës së papaguar të kujdesit, infrastruktura e kufizuar e kujdesit për fëmijët dhe normat patriarkale. Këto sfida strukturore dhe ekonomike pengojnë drejtpërdrejt fuqizimin politik. Punësimi i ulët formal i grave zvogëlon numrin e grave ekonomikisht të pavarura që mund të kandidojnë në zgjedhje, duke formësuar kështu perceptimet e votuesve dhe partive politike për “përshtatshmërinë” e grave për udhëheqje. Për më tepër, pjesëmarrja politike e grave pengohet nga proceset joformale të nominimit, kostot e larta sociale dhe ekonomike për të kandiduar dhe zgjedhur për pozita publike dhe paragjykimet mediatike që përforcojnë stereotipet. Argumenti që sjell Laura Bates në librin e saj “Ne duhet ta rregullojmë sistemin, jo gratë” pasqyron përvojën e NDI-së në përballjen me barrierat sistematike për të çuar përpara pjesëmarrjen politike dhe ekonomike të grave. Përpjekjet tona për t’i pajisur gratë me shkathtësi dhe trajnime janë të nevojshme, por jo të mjaftueshme pa reforma sistemike që heqin barrierat strukturore.
Të dhënat tregojnë se rritja e punësimit formal dhe pavarësisë ekonomike të grave zgjeron ndikimin dhe pushtetin e tyre në sferën politike, por vetëm kur shoqërohet me reforma që hapin institucionet politike dhe sistemet partiake për gratë. Reformat në qeverisje që integrojnë politikat e punës dhe ato sociale me qëllime për barazinë, të mbështetura nga mekanizma të fortë zbatimi dhe llogaridhënieje, mund ta transformojnë politikën për të qenë më gjithëpërfshirëse. Lidhjet strategjike i pozicionojnë gratë, jo vetëm si pjesëmarrëse, por edhe si agjente të ndryshimit që formësojnë politikat dhe qeverisjen demokratike.
Hulumtimet dhe analiza e NDI-së vënë në pah tri tema të gjera që janë thelbësore për progresin në fuqizimin e grave në kryqëzimin e ekonomisë dhe qeverisjes: llogaridhënia, investimi dhe zhbërja e normave patriarkale përmes masave pozitive. Shoqëritë duhet t’i mbajnë qeveritë, partitë politike dhe institucionet përgjegjëse për zbatimin e ligjeve dhe rregulloreve ekzistuese që synojnë sigurimin e përfaqësimit të drejtë, duke përfshirë mbrojtjen në punë. Qeveritë duhet të angazhohen me burime të mjaftueshme dhe politika afatgjata për të adresuar barrierat e grave në punësim, punën e kujdesit dhe pjesëmarrjen politike, duke përfshirë investime të qëndrueshme publike në sistemet e kujdesit për fëmijët dhe të moshuarit dhe programe të synuara aktive të tregut të punës për gratë. Shoqëritë gjithashtu duhet të jenë të guximshme në sfidimin e normave patriarkale, stereotipeve gjinore dhe paragjykimeve të pavetëdijshme përmes fushatave shumëplanëshe dhe angazhimit të palëve të ndryshme me ndikim, si fushatat që normalizojnë rolet e përbashkëta të kujdesit për burrat dhe gratë ose që përshpejtojnë procesin e grave në pozicione të dukshme udhëheqëse. Një ndërhyjre e tillë pozitive është kritike për ndryshimin e bazamentit të sistemit, i cili pengon fuqizimin e grave dhe kështu edhe përparimin shoqëror.
Suksesi në këtë drejtim kërkon një bashkëpunim shumësektorial, duke përfshirë subjektet politike, shoqërinë civile, biznesin dhe median për të ndryshuar normat dhe për të mundësuar një mjedis të favorshëm për fuqizimin e grave dhe përparimin shoqëror. Partitë politike duhet të miratojnë mekanizma inovativ rekrutimi dhe mbështetjeje për kandidatet gra, veçanërisht midis cikleve zgjedhore. Gazetarët dhe redaktorët në media duhet trajnuar për të qenë të vetëdijshëm për paragjykimet dhe për t’iu kundërvënë atyre, si dhe për të rritur prezencën dhe dukshmërinë e grave, veçanërisht në emisionet në kohën më të shikuar dhe në udhëheqjen editoriale. Sektori privat duhet gjithashtu të luajë një rol qendror duke promovuar paga të barabarta, praktika të drejta punësimi dhe promovimi, rregullim për punë fleksibile dhe programe lidershipi për gratë. Është gjithashtu thelbësore të avancohen gratë si pjesëmarrëse të barabarta në treg duke hequr barrierat ekonomike dhe sociale përmes sistemeve gjithëpërfshirëse të kujdesit për fëmijët, lejes së përshtatshme të lehonisë dhe prindërimit, qasjes në kujdes shëndetësor dhe zbatimit të fortë të ligjit kundër diskriminimit në punësim.
Një transformim i tillë kërkon një thirrje urgjente për veprim nga e gjithë shoqëria. Shtetet duhet t’i pranojnë gratë si udhëheqëse kyçe në ekonomitë dhe qeverisjen e tyre, jo vetëm për rezultate më të mira në dobi të të gjithëve, por edhe si një gur themel i drejtësisë demokratike dhe të drejtave themelore të njeriut. Edhe pse i vonuar, ky ndryshim është i domosdoshëm.
Ky artikull është shkruar fillimisht në gjuhën angleze dhe është përkthyer në gjuhën shqipe. Në rast të ndonjë mospërputhjeje ose paqartësie, versioni origjinal në anglisht ka përparësi.
I Garantuar Me Ligj, I Dobët Në Praktikë
Pse organizimi sindikal në Kosovë mbetet përjashtim dhe jo rregull
E drejta për organizim sindikal është një nga mekanizmat më të rëndësishëm të mbrojtjes kolektive të punëtorëve dhe një element thelbësor i funksionimit të tregut modern të punës. Në teori, ajo krijon balancë në marrëdhëniet e pabarabarta mes punëtorëve dhe punëdhënësve, siguron negociim kolektiv dhe shërben si kanal institucional për përfshirjen e punëtorëve në vendimmarrjen socio-ekonomike. Në Kosovë, kjo e drejtë është e garantuar me ligj dhe është pjesë e narrativës zyrtare për ndërtimin e një tregu pune të përputhur me standardet ndërkombëtare dhe aspiratat evropiane të vendit.
Megjithatë, përtej këtij garantimi formal, organizimi sindikal në praktikë mbetet i dobët, i fragmentuar dhe i kufizuar në një pjesë shumë të vogël të tregut të punës. Sindikatat ekzistojnë kryesisht në sektorin publik dhe në disa ndërmarrje të mëdha, ndërsa për shumicën e punëtorëve në sektorin privat, organizimi kolektiv është i paarritshëm. Kjo mospërputhje mes ligjit dhe realitetit nuk është pasojë e mungesës së interesit të punëtorëve, por rezultat i drejtpërdrejtë i një dizajni ligjor dhe institucional që nuk reflekton strukturën reale të ekonomisë kosovare.
Dialog social pa shumicën e punëtorëve
Kur përfaqësimi mbetet formal
Dialogu social në Kosovë institucionalizohet përmes Ligjit Nr. 04/L-074 për Këshillin Ekonomik-Social, i cili synon të krijojë një mekanizëm konsultativ trepalësh mes qeverisë, punëdhënësve dhe përfaqësuesve të punëtorëve. Në parim, ky mekanizëm duhet të shërbejë si hapësirë për diskutim, koordinim dhe ndikim të përbashkët në politikat ekonomike, sociale dhe të punës.
Në praktikë, megjithatë, dialogu social mbetet kryesisht simbolik. Këshilli Ekonomik-Social ka rol konsultativ dhe ligji nuk parashikon detyrime juridikisht të zbatueshme për institucionet publike lidhur me rezultatet e dialogut. Mendimet dhe rekomandimet e tij nuk janë obliguese dhe nuk shoqërohen me mekanizma që do të garantonin integrimin e tyre në politikat përfundimtare. Si rezultat, vendimet kyçe mbi pagën minimale, reformat e ligjit të punës apo masat sociale miratohen shpesh pa konsensus të gjerë dhe pa reflektuar realisht interesat e punëtorëve.
Kjo dobësi strukturore e dialogut social lidhet drejtpërdrejt me përfaqësimin sindikal. Përfaqësimi i punëtorëve në Këshillin Ekonomik-Social bazohet në struktura sindikale që vetë janë të dobëta dhe të përqendruara kryesisht në sektorin publik. Punëtorët në sektorin privat, në ekonomi informale dhe në bizneset e vogla dhe të mesme mbeten jashtë këtij dialogu. Si pasojë, dialogu social në Kosovë nuk pasqyron realitetin e shumicës së fuqisë punëtore, por vetëm interesat e një segmenti të kufizuar të saj.
Ekonomia reale dhe iluzioni i ligjit neutral
95 për qind biznese të vogla, informalitet i lartë
Struktura e ekonomisë kosovare është një faktor kyç për të kuptuar pse organizimi sindikal nuk po funksionon në praktikë. Rreth 95 për qind e bizneseve në Kosovë janë të vogla dhe të mesme, shumica prej tyre me pak punëtorë, marrëdhënie pune të paqëndrueshme dhe nivel të lartë informaliteti. Në shumë sektorë, punësimi zhvillohet përmes kontratave afatshkurtra, punës së padeklaruar ose formave të tjera fleksibile që e rrisin pasigurinë ekonomike të punëtorëve.
Në këtë kontekst, marrëdhëniet e punës janë të personalizuara dhe të pabalancuara. Punëtorët varen drejtpërdrejt nga punëdhënësi dhe çdo tentativë për organizim kolektiv perceptohet si rrezik personal. Frika nga humbja e vendit të punës, nga mosrinovimi i kontratës apo nga margjinalizimi profesional është reale, veçanërisht në mungesë të mbrojtjes efektive institucionale kundër diskriminimit sindikal.
Megjithatë, ligji për organizimin sindikal vazhdon të operojë mbi supozimin e ndërmarrjeve të mëdha dhe marrëdhënieve të qëndrueshme të punës. Ky mospërputhje mes ligjit formal dhe ekonomisë reale krijon një hendek strukturor, ku e drejta për organizim ekziston në letër, por nuk është e dizajnuar për realitetin në të cilin punojnë shumica e punëtorëve.
Kuota që e bën të drejtën privilegj
Dhjetë punëtorë për një ekonomi që nuk i ka
Një nga pengesat më të qarta ligjore për organizimin sindikal në Kosovë është kriteri për numrin minimal të anëtarëve për themelimin e një shoqate sindikale. Ligji për Sindikatat kërkon që një sindikatë të themelohet nga së paku dhjetë punëtorë në pozita jo-menaxheriale. Ky kriter, i menduar si kusht teknik për funksionalitet, në praktikë shndërrohet në një mekanizëm përjashtues.
Në shumicën e bizneseve private, ky numër nuk ekziston. Edhe në rastet kur ekziston, kërkesa që dhjetë punëtorë të identifikohen publikisht si themelues i ekspozon ata ndaj presioneve dhe ndëshkimeve, në një sistem ku mbrojtja kundër diskriminimit sindikal është e dobët dhe joefektive. Si pasojë, punëtorët hezitojnë të organizohen dhe organizimi sindikal mbetet privilegj i sektorit publik dhe i ndërmarrjeve të mëdha.
Ky kriter ligjor nuk është neutral. Ai prodhon pabarazi strukturore në përfaqësim dhe e zhvendos barrën e organizimit tek individët më të ekspozuar, pa u ofruar atyre mbrojtje reale. E drejta për organizim sindikal ekziston, por vetëm për ata që tashmë janë në pozita më të sigurta të tregut të punës.
Çfarë tregojnë praktikat krahasuese
Kur ligji i përshtatet ekonomisë, jo e kundërta
Praktikat krahasuese në rajon dhe në Bashkimin Evropian tregojnë se organizimi sindikal nuk ndërtohet përmes pragjeve të larta numerike, por përmes lehtësimit të ushtrimit të së drejtës dhe mbrojtjes efektive të veprimtarisë sindikale. Në shumë vende, legjislacionet janë më fleksibile dhe njohin forma sektoriale, ndërndërmarrëse dhe rajonale të organizimit, duke u mundësuar punëtorëve nga ndërmarrje të vogla të bashkohen pa u ekspozuar individualisht.
Standardet e Organizatës Ndërkombëtare të Punës theksojnë se çdo kufizim mbi të drejtën e organizimit duhet të jetë proporcional dhe të mos ketë efekt përjashtues. Në këtë perspektivë, kuota fikse prej dhjetë anëtarësh në Kosovë del si e papërshtatur me realitetin ekonomik dhe si një pengesë strukturore për përfaqësim kolektiv.
Nga garantim formal në përjashtim real
Kur ligji prodhon pabarazi
Në këtë situatë, organizimi sindikal në Kosovë nuk dështon për mungesë vullneti të punëtorëve, por sepse sistemi ligjor dhe institucional nuk është ndërtuar për realitetin e ekonomisë kosovare. Ligjet presupozojnë stabilitet që nuk ekziston, ndërsa dialogu social ndërtohet mbi një bazë përfaqësimi të ngushtë. Si rezultat, politikat e punës zhvillohen pa pjesëmarrjen reale të shumicës së punëtorëve dhe pa reflektuar përvojën e tyre të përditshme.
Përfundim
Në një ekonomi ku 95 për qind e bizneseve janë të vogla dhe informaliteti është normë, mbajtja në fuqi e rregullave ligjore që e bëjnë organizimin sindikal të paarritshëm për shumicën e punëtorëve nuk është rastësi dhe as neutralitet ligjor. Është zgjedhje politike. Kuvendi dhe Qeveria e Kosovës nuk mund të vazhdojnë të flasin për dialog social, ndërkohë që ruajnë kritere që përjashtojnë shumicën e fuqisë punëtore nga përfaqësimi kolektiv. Pa reformë reale të Ligjit për Sindikatat, pa rishikim të kuotës minimale prej dhjetë anëtarësh dhe pa forcim substancial të rolit të Ligjit Nr. 04/L-074 për Këshillin Ekonomik-Social, dialogu social do të mbetet dekor institucional, ndërsa politikat e punës do të vazhdojnë të hartohen pa ata që e mbajnë ekonominë në këmbë. Kjo nuk është vetëm dështim i sistemit të punës, por dështim i qeverisjes sociale dhe demokratike.
Invisible Workers, Visible Risks: Exploring Kosovo’s Labor Migration Challenges
Introduction
Kosovo has long been recognized as a country of emigration and diaspora. In recent years, however, the country has begun to emerge as a destination for migrant workers, marking a significant shift from its traditional role as a transit corridor to Europe. There is limited research on the factors driving this transformation, yet it is clear that the Kosovo labor market is experiencing significant changes, both internally and in response to global trends. Labor shortages in key sectors have increased the demand for foreign workers, particularly from the Global South. While this influx addresses immediate economic needs, it has also revealed gaps in legal, institutional, and social frameworks that leave certain groups vulnerable to invisibility, exploitation, and systemic exclusion due to the lack of clear regulation and oversight.
Migration Trends and Statistics
The available data reveal not only a quantitative rise in labor migration to Kosovo but also a transformation in its dynamics. In 2018, the country registered 594 migrant workers; by 2021 this figure had more than doubled to 1,487 (IOM, 2023), signaling that Kosovo was becoming more than a transit point. The issuance of work permits followed a similar trajectory. In 2020, authorities granted 477 permits, whereas in 2022 the number reached 1,063 (MIA, 2022), demonstrating an institutional recognition of growing labor market needs. The pace of change has accelerated further: in the second quarter of 2024 alone, 1,918 new applications for work permits were filed, predominantly by citizens of Turkey, Bangladesh, the Philippines, and Nepal (MIA, 2024). In the third quarter of 2024, there were 912 temporary residence permits for work purposes that were issued, with the majority of applicants being from Turkey, Serbia and North Macedonia. (MIA, 2024) In the fourth quarter of 2024, there were 1104 temporary residence permits for work purposes that were issued, with the biggest number of applicants being from Turkey. (MIA, 2024) In the first quarter of 2025, there were 1224 temporary residence permits issued for work purposes, in the second quarter there were 1365 issued and in the third quarter of 2025 there were 1212 issued. (MIA, 2025) There is an increase of applications in every quarter in 2025 compared to its respective quarter in 2024. Most applicants are from Turkey, Serbia, North Macedonia and Albania. In terms of Filipino workers, most data come from 2024, specifically in the April-June period, with 30 work permit applications and 20 approvals. In the July-September period, there were 32 approved applications. (MIA, 2025)
Yet these figures conceal deeper structural problems. The high volume of applications contrasts sharply with the sluggish pace of approvals, with many permits issued in 2024 corresponding to applications submitted two or even three years earlier. Such delays highlight the administrative bottlenecks of the current system and suggest that the state apparatus is not yet fully equipped to manage the rising demand. Moreover, the distribution of permits underscores inequalities in access to regularization: between January and June 2024, Turkish workers obtained 1,103 permits, Bangladeshi workers 334, while only 20 were issued to Filipinas. This imbalance is not merely numerical but reflects broader policy blind spots, particularly regarding migrant women in domestic and care sectors. Consequently, while migration flows to Kosovo are increasing rapidly, the ability of institutions to process, regulate, and protect these workers has not kept pace, creating fertile ground for informality and exploitation.
Legal and Institutional Framework
The legal framework governing migrant workers in Kosovo appears comprehensive at first glance, but its application reveals important shortcomings. Migrant workers fall under the same protective umbrella as domestic workers through the Labour Law No. 03/L-212 (2009), which guarantees fundamental rights such as written contracts, equal treatment in wages, working hours, and occupational protections (Official Gazette of Kosovo, 2009). Complementing this, the Law No. 04/L-161 on Safety and Health at Work (2013) sets minimum standards for workplace safety, obligating employers to secure the health and well-being of all employees regardless of nationality (Official Gazette of Kosovo, 2013).
Their residency and employment status is regulated by the Law on Foreigners No. 04/L-219 (2013), later amended by Law No. 06/L-036 (2018) and most recently by Law No. 08/L-262 (2023), which together define conditions for entry, stay, and employment of foreign citizens in Kosovo (Official Gazette of Kosovo, 2013; 2018; 2023). Administrative procedures that affect migrant workers, such as applications for work permits and residence rights are further structured by the Law No. 05/L-031 on General Administrative Procedure (2016), which establishes principles of legality, efficiency, and transparency in public administration (Official Gazette of Kosovo, 2016).
To obtain a work permit in Kosovo, individuals and employers must follow specific regulations. According to recruitment agencies in Prishtina, their contract should comply with labor laws and provide a minimum gross wage of 420 euros per month, with possibilities for further remuneration based on the employee’s performance.
On paper, these laws place migrant workers on equal footing with local workers in terms of employment conditions, wages, and social protections. However, in practice, gaps between legislation and implementation are evident. Administrative burdens and prolonged waiting times for work permits undermine the very protections the legal framework promises. Moreover, the absence of a regulatory framework for direct household-based employment leaves a critical sector such as domestic and care work outside the scope of effective labor oversight. As a result, many migrant women employed in private homes operate in a legal vacuum, where protections exist formally but cannot be enforced. This gap illustrates a broader structural challenge: while Kosovo has aligned its legislation with international standards, enforcement capacity and sector-specific provisions remain insufficient, perpetuating invisibility and vulnerability among the most marginalized categories of migrant workers.
Gender and Sectoral Dimensions
The gender and sectoral distribution of migrant workers in Kosovo is neither uniform nor accidental; it reflects broader global dynamics of labor migration as well as domestic gaps in the Kosovar labor market. Workers arriving from Turkey are spread across a relatively balanced range of professions. Men and women alike are represented in healthcare, engineering, education, information technology, and management, with many of them bringing formal qualifications that correspond to Kosovo’s professional shortages. This distribution suggests that migration from Turkey is not only driven by economic necessity but also by targeted recruitment into higher-skilled sectors where Kosovo faces a deficit of trained professionals.
By contrast, Bangladeshi workers, who have historically constituted the largest group using Kosovo as a transit country, are almost exclusively men, employed primarily in physically demanding and low-paid sectors such as construction, infrastructure maintenance, and seasonal labor. Their concentration in these fields reflects both structural demand in Kosovo’s economy and global patterns in which South Asian men are often channeled into low-skilled, labor-intensive roles. This sectoral segmentation has consequences for their living conditions, as many reside in overcrowded accommodations provided by employers, further blurring the line between work and personal life.
Asian workers more broadly, particularly those from Nepal, India, and the Philippines, are concentrated in services such as education, hospitality, and gastronomy. However, the case of Filipino workers stands out as emblematic of gendered migration. Filipino workers are disproportionately represented in domestic and care work, a sector undervalued in Kosovo’s economy but crucial to many households. These women are often employed to provide childcare, eldercare, or household maintenance, filling gaps in the country’s weak social care infrastructure. Their labor is “invisible” in the sense that it occurs behind closed doors, in private homes, beyond the reach of labor inspectors and state institutions.
This feminization of migration in the care sector underscores both global care chains, where women from the Global South migrate to provide care labor in wealthier or labor-deficient countries, and the specific vulnerabilities in Kosovo. Many Filipino workers are excluded from formal contracts due to the absence of legal frameworks for household-based employment. Even when formally employed, they are often misclassified in contracts under unrelated job titles such as “cleaners” or “office assistants” in a company, while in practice performing full-time domestic or care duties. This legal fiction renders them invisible to the system and contributes to their marginalization.
The sectoral and gendered segmentation of migrant workers therefore not only meets Kosovo’s labor market needs but also reproduces hierarchies of gender, class, and nationality. Male workers are pushed into physically demanding but visible roles such as construction, while female workers, especially those from the Philippines, are absorbed into private households, where their labor remains unrecognized and undervalued. This duality exposes the structural dependence of Kosovo’s economy on gendered forms of migration, while simultaneously highlighting the risks of exploitation and invisibility for those working in the most vulnerable sectors.
Key Challenges
The challenges faced by migrant workers in Kosovo are multi-dimensional. One of the first obstacles migrant workers face in Kosovo is bureaucracy in the work permit system. The issue does not necessarily stem from inefficiency within the Ministry of Internal Affairs itself, but from the slowness of the overall process and the lack of inter-institutional coordination. While work permits may take months or even years to be processed, many migrant workers are already employed during this waiting period. However, because institutions such as the Kosovo Tax Administration, the Labour Inspectorate, and the Employment Agency are not digitally connected to the permit system, they often lack real-time information on these workers. This institutional disconnect means that while migrants are actively participating in the labor market, the relevant oversight and monitoring bodies cannot track their status, ensure compliance with labor laws, or guarantee their access to social protections. Thus, the challenge lies not simply in bureaucratic delay, but in the systemic inefficiency of institutional coordination, which allows for legal uncertainty and fosters spaces where informality and exploitation can thrive.
From a legislative standpoint, the issue is also that Kosovo lacks a precise legal definition of domestic workers which impacts a large part of migrant workers who work in the domestic care sector. As a result, the majority of migrant workers who work as domestic workers, lack proper labor and social protection because the legal framework pertaining to formal employees only applies to domestic workers under contract. Workers are particularly vulnerable in this situation because the majority of domestic work is really unreported. According to a survey published by IOM in 2023, 58% of the migrant workers questioned in Kosovo applied for their jobs via a recruitment agency. The majority paid the charge, which averaged 2,800 EUR, in their country of origin. According to 15% of respondents, their employer did not follow the terms and conditions of the agreement. Additionally, before arriving, migrants lacked access to information that should have assisted them to become ready for life and work in the region, and there was a lack of support services accessible after they arrived. According to the 2023 IOM report, few services available to the local population have adapted the needs of the newcomers. Migrants also cited three major needs which were mainly stable accommodation, food and health services.
Another significant challenge concerns professional qualifications. In Kosovo, the formal recognition of degrees is not always required, which creates a situation where highly skilled migrant workers, such as doctors or other professionals from countries like Turkey, sometimes work in positions for which they do not have verified credentials. This mismatch between qualifications and practice can limit professional development, affect labor market efficiency, and raise broader questions about public safety and regulatory oversight.
The invisibility of migrant workers, particularly women employed in care roles, raises complex questions about systemic human rights protections. Without formal legal recognition or robust monitoring mechanisms, these workers may experience conditions in which exploitation becomes normalized and accountability is limited. This situation invites inquiry into how entrenched gender norms and the social undervaluation of care work contribute to broader patterns of exclusion and vulnerability. At the same time, the challenges faced by Kosovo’s institutions in addressing these dynamics suggest gaps in the country’s labor governance framework, highlighting potential risks to both domestic labor standards and international perceptions of compliance with human rights obligations.
Policy Recommendations
Kosovo faces complex challenges in governing labor migration, particularly in the context of household and care work. The invisibility of migrant workers, especially women, raises systemic human rights concerns, highlighting the need for both legal and institutional reforms. There are large protection gaps as a result of the misalignment between the actual employment circumstances of many migrant workers and the provisions of labor and social protection laws. Strengthening governance requires not only streamlining administrative processes for timely issuance of work permits but also developing a legal framework that formalizes domestic and care work, thereby addressing entrenched gender inequalities and reducing vulnerability to exploitation.
Effective monitoring and enforcement remain crucial. Labor inspections could be reinforced, complemented by alternative oversight models suitable for private households. Clear prohibitions on practices such as passport confiscation and stricter regulation of recruitment agencies are necessary. At the same time, worker empowerment through safe reporting channels, legal aid, interpretation services, and systematic awareness campaigns, can mitigate risks associated with undocumented or informal employment. Employers, partners, and recruiting agencies can assist migrants in obtaining accurate information and preparing for their arrival. Host towns and local organizations can play an important role in integrating and retaining labor migrants and their families over time.
Institutional coordination is another key dimension. While Kosovo’s Ministry of Internal Affairs has well-structured procedures, slow inter-agency communication limits timely data sharing among the Tax Administration, Inspectorate of Labour, and Employment Agency, reducing the effectiveness of workforce management (European Commission, 2023; World Bank, 2022). Exploring ways to integrate these systems and improve real-time information flow could enhance both worker protection and regulatory compliance.
Finally, Kosovo could strengthen protections for migrant workers and enhance labor market governance by negotiating bilateral employment agreements with countries that are key sources of labor, such as the Philippines, Bangladesh, and Turkey. Such agreements would facilitate the legal recruitment of workers, ensure mutual recognition of qualifications where appropriate, and establish clear frameworks for rights, obligations, and dispute resolution. In addition, bilateral agreements could provide mechanisms to monitor working conditions, prevent exploitation, and improve coordination between sending and receiving countries. By formalizing these arrangements, Kosovo would not only safeguard migrant workers but also enhance the transparency, efficiency, and international credibility of its labor migration system.
Areas for Exploration and Actionable Strategies
Kosovo’s governance of labor migration raises several critical questions. How can administrative processes be restructured to ensure timely issuance of work permits while also protecting migrant workers, particularly women in domestic and care roles, from exploitation? To what extent could legal reforms that formalize household employment help reduce the invisibility of these workers and address systemic gender inequalities?
Monitoring and enforcement also merit reflection. What models of oversight are most effective for work performed in private households, and how can labor inspections be complemented without imposing undue burdens? How can practices such as passport confiscation be systematically prevented, and what regulatory frameworks for recruitment agencies would both protect workers and ensure accountability?
Worker empowerment remains central. Which mechanisms such as safe reporting channels, legal aid, interpretation services, or awareness campaigns, are most effective in enabling undocumented or informal workers to claim their rights? How might institutional coordination between the Ministry of Internal Affairs, the Tax Administration, the Inspectorate of Labour, and the Employment Agency be improved, given current inefficiencies in data sharing and inter-agency communication (European Commission, 2023; World Bank, 2022)?
Finally, what role could international engagement play in strengthening protections for migrant workers? Could bilateral labor agreements and mutual recognition of qualifications with sending countries such as the Philippines and Bangladesh serve as effective tools to enhance both worker protection and Kosovo’s international reputation?
References
European Commission. (2023). Kosovo Progress Report. Brussels: European Commission.
World Bank. (2022). Kosovo: Public Administration and Institutional Efficiency Report. Washington, DC: World Bank.
World Bank. (2023). Unlocking the Development Potential of Migration in the Western Balkans. Washington, DC: World Bank.
International Organization for Migration (IOM). (2024). World Migration Report 2024. Geneva: IOM.
OECD. (2023). Labour Migration in the Western Balkans: Trends and Policy Challenges. Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development.
Assembly of Kosovo. (2010). Law No. 03/L-212 on Labour. Official Gazette of the Republic of Kosovo, No. 90. Retrieved from https://gzk.rks-gov.net/ActDetail.aspx?ActID=2735&langid=2
International Organization for Migration. (2025). Labour Mobility Strategy in the Western Balkans. Geneva: IOM.
International Organization for Migration. (2024). Flow Monitoring Surveys (FMS): Kosovo. Geneva: IOM
Official Gazette of Kosovo (2013). Law No. 04/L-161 on Safety and Health at Work.
Official Gazette of Kosovo (2013). Law No. 04/L-219 on Foreigners.
Official Gazette of Kosovo (2016). Law No. 05/L-031 on General Administrative Procedure.
Official Gazette of Kosovo (2018). Law No. 06/L-036 amending Law on Foreigners.
Official Gazette of Kosovo (2023). Law No. 08/L-262 amending Law on Foreigners.
Ministry of Internal Affairs, Republic of Kosovo. (2024). Raporti Statistikor K3 2024 DSHAM / MPB. Asylum and Migration, Division for Migration Data Management. Retrieved from Publikime e MPBAP
Ministry of Internal Affairs, Republic of Kosovo. (2024). Raporti Statistikor K4 2024 — DSHAM / MPB. Department of Citizenship, Asylum and Migration, Ministry of Internal Affairs. Retrieved from https://mpb.rks-gov.net/f/40/Publikime
Ministry of Internal Affairs, Republic of Kosovo. (2025). Të dhënat statistikore Janar–Mars 2024/2025 (TM1 2024-2025). Department of Citizenship, Asylum and Migration, Ministry of Internal Affairs. Retrieved from Publikime e MPBAP
Ministry of Internal Affairs, Republic of Kosovo. (2025). TM3 2024-2025 Alb: Të dhënat statistikore (Korrik-Shtator 2024/2025). Department of Citizenship, Asylum & Migration, Ministry of Internal Affairs. Retrieved from Publikime e MPBAP
Ministry of Internal Affairs, Republic of Kosovo. (2025). TM2 2024‑2025 Alb: Të dhënat statistikore (Prill‑Qershor 2024/2025). Department of Citizenship, Asylum and Migration, Ministry of Internal Affairs. Retrieved from https://mpb.rks-gov.net/f/40/Publikime
Gratë e Padukshme në Veriun e Kosovës
Mungesa e dokumentimit civil ka qenë dhe mbetet një nga pengesat më serioze për konsolidimin institucional të Kosovës. Dokumenti i identitetit nuk është thjesht një mjet burokratik; ai është themeli i qytetarisë, porta hyrëse për ushtrimin e të drejtave politike, për qasjen në arsim dhe shëndetësi, si
dhe për pjesëmarrjen në tregun e punës. Raportet e Progresit të Bashkimit Evropian kanë theksuar vazhdimisht se Kosova duhet të forcojë regjistrin civil dhe të garantojë përfshirje, veçanërisht për grupet vulnerabël, nëse synon të ecë përpara në procesin e anëtarësimit. Megjithatë, më shumë se dy dekada pas luftës, kategori të tëra banorësh mbeten të padukshëm për shtetin. Ndër ta, gratë shqiptare nga Shkodra të martuara me burra serbë në veriun e Kosovës përbëjnë një shembull të qartë të neglizhencës institucionale dhe përjashtimit gjinor.
Kjo dukuri ka rrënjët e saj në realitetin e pasluftës në veri, ku për vite të tëra kanë funksionuar strukturat paralele të Serbisë. Këto struktura ofronin dokumente, asistencë sociale dhe shërbime shëndetësore, por jashtë kornizës ligjore të Kosovës. Për banorët e atjeshëm, dhe sidomos për gratë që migruan nga Shqipëria, kjo krijoi një realitet të dyfishtë dhe shpesh kontradiktor. Ato jetonin në Kosovë, rrisnin fëmijët aty dhe kontribuonin në jetën rurale, por ligjërisht njiheshin vetëm përmes dokumenteve serbe.
Institucionet e Kosovës, të kufizuara në qasje dhe me mungesë vullneti politik, nuk krijuan procedura të posaçme për t’i integruar këto gra në regjistrin kombëtar. Si pasojë, një brez i tërë grash – nëna, bashkëshorte dhe punëtore – mbeti jashtë njohjes ligjore të shtetit ku jeton. Arsyet që çuan drejt këtyre martesave ishin komplekse, por shpesh lidhen me varfërinë dhe mungesën e mundësive në zonat rurale të Shkodrës. Familjet e panë martesën në veri si një mundësi sigurie për vajzat e tyre.
Ndërmjetës dhe agjenci joformale e ushqyen këtë perceptim, duke premtuar kushte më të mira jetese dhe burra të besueshëm. Në realitet, shumë prej këtyre grave u përballën me kushte të rënda ekonomike, tradita patriarkale dhe izolim shoqëror. Rrëfimet e tyre nuk janë vetëm histori personale sakrifice, por pasqyrojnë dështimet strukturore të një shteti që nuk garantoi përfshirjen e tyre.
Arsyet që çuan drejt këtyre martesave ishin komplekse, por shpesh lidhen me varfërinë dhe mungesën e mundësive në zonat rurale të Shkodrës. Familjet e panë martesën në veri si një mundësi sigurie për vajzat e tyre. Ndërmjetës dhe agjenci joformale e ushqyen këtë perceptim, duke premtuar kushte më të mira jetese dhe burra të besueshëm. Në realitet, shumë prej këtyre grave u përballën me kushte të rënda ekonomike, tradita patriarkale dhe izolim shoqëror. Rrëfimet e tyre nuk janë vetëm histori personale sakrifice, por pasqyrojnë dështimet strukturore të një shteti që nuk garantoi përfshirjen e tyre.
Historia e Dukatës e ilustron qartë këtë realitet. E martuar në Gornje Jasenovik, ajo kaloi tetë vite duke jetuar në një dhomë të vetme, pa ujë të pijshëm dhe pa kushte higjienike. Premtimet që iu bënë familjes së saj në Shkodër – një shtëpi e qëndrueshme dhe jetë më e mirë – nuk u realizuan kurrë. Sot, burri dhe fëmijët e saj kanë dokumente të Kosovës, por ajo vetë jo. Pa dokument, ajo nuk mund të aplikojë për punë dhe nuk mund të përfitojë nga ndihma sociale, duke mbetur e varur nga bujqësia vetjake dhe puna e papaguar e shtëpisë. File Bishevac, një tjetër grua nga Shkodra, humbi burrin shtatë vite më parë dhe tani rrit e vetme dy fëmijët. Përkundër punës së përditshme në arë, ajo nuk ka mbështetje nga institucionet e Kosovës, sepse mungesa e dokumenteve e përjashton nga çdo e drejtë. Edhe Diella, e martuar me Boshkon, zotëron vetëm një letërnjoftim të Serbisë. Ky dokument i mundëson të lëvizë, por jo të marrë pjesë në jetën juridike e shoqërore të Kosovës.
Këto rrëfime tregojnë për një boshllëk të thellë midis jetës së përditshme dhe njohjes ligjore. Për këto gra, martesa u bë një rrugë drejt familjes, por edhe një pengesë për qytetarinë. Ato janë njëkohësisht të brendshme – nëna dhe bashkëshorte që rrisin fëmijë në Kosovë – dhe të jashtme, të përjashtuara nga mbrojtja dhe të drejtat që u takojnë.
Vlerësimet institucionale e konfirmojnë shkallën e problemit. Drejtoresha e Shëndetësisë në Zubin Potok, Gordana Mihajlović, ka deklaruar se rreth 50 gra shqiptare në këtë komunë, të martuara me serbë, ende nuk kanë dokumente të Kosovës edhe pas mbi 20 viteve që jetojnë aty. Në një trajnim të organizuar nga Agjencia për Zhvillim Rajonal në Veri, nga 80 gra pjesëmarrëse, 50 kishin shtetësi shqiptare dhe ishin në të njëjtën gjendje – të papuna, të padokumentuara dhe të varfra. Kryetari i Komunës, Izmir Zeqiri, ka pranuar se numri real mund të jetë edhe më i madh, duke përfshirë edhe fëmijët e tyre, të cilët shpesh përballen me vështirësi regjistrimi në shkolla.
Pasojat për të drejtat e njeriut janë të thella. Neni 6 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut garanton të drejtën e çdo personi për njohje ligjore. Pakiti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR) njeh të drejtën për t’u njohur kudo si person para ligjit. Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW) obligon shtetet të garantojnë qasje të barabartë në punë, arsim dhe shërbime sociale. Përjashtimi i këtyre grave nga regjistri civil i Kosovës është shkelje e drejtpërdrejtë e këtyre standardeve dhe thellon pabarazitë gjinore.
E drejta për punë është një tjetër dimension thelbësor. Pa dokumente, gratë nuk mund të punësohen ligjërisht, të regjistrojnë biznese apo të përfitojnë nga mbrojtjet e Kodit të Punës. Aktiviteti i tyre ekonomik kufizohet në punë të papaguar në shtëpi ose në bujqësi informale. File, me punën e saj të përditshme në arë, është shembull i qartë i kësaj padukshmërie: puna e saj ruan jetën e fëmijëve, por mbetet e paregjistruar dhe e pambrojtur. Frustrimi i Dukatës se nuk mund të aplikojë për punë tregon për përjashtimin strukturor. Ky nuk është thjesht një problem varfërie, por mohim i së drejtës për punë, të njohur nga Konventat e Organizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO) dhe nga Karta Sociale Evropiane.
Efektet ndër-brezore e bëjnë situatën edhe më të rëndë. Fëmijët e grave të padokumentuara shpesh hasin vështirësi për regjistrim në shkolla apo për qasje në shëndetësi. Pa regjistrim të lindjes të lidhur me dokumente të vlefshme, ata rrezikojnë të trashëgojnë të njëjtën gjendje të përjashtimit. Kjo krijon një cikël diskriminimi që mund të përsëritet brez pas brezi. Për një shtet të ri si Kosova, që synon integrimin në BE, kjo gjendje nuk është vetëm një problem social, por edhe një sfidë për besueshmërinë politike.
Për më tepër, pasojat politike janë të dukshme. Sa kohë që këto gra mbeten pa dokumente, institucionet e Kosovës projektojnë dobësi dhe mungesë të sundimit të ligjit. Dështimi për t’i integruar këto kategori dëmton jo vetëm jetët e grave dhe fëmijëve, por edhe reputacionin ndërkombëtar të shtetit. Në kontekstin e integrimit evropian, ku të drejtat e grave, përfshirja sociale dhe mbrojtja e minoriteteve janë kritere kyçe, ky problem nuk mund të mbetet i pazgjidhur.
Përvoja ndërkombëtare ofron modele konkrete. Bosnja, pas Marrëveshjes së Dejtonit, miratoi ligje të posaçme dhe përdori ekipe mobile për regjistrim. Maqedonia e Veriut në vitin 2012 krijoi rrugë ligjore për personat pa shtetësi që të pajiseshin me dokumente dhe qasje në shërbime. Mali i Zi ka zbatuar masa të ngjashme, me fokus tek gratë dhe fëmijët. Kosova mund të mësojë nga këto praktika, duke i përshtatur për kontekstin e saj në veri, dhe duke i trajtuar jo si çështje teknike të regjistrimit civil, por si çështje të të drejtave të njeriut, barazisë gjinore dhe kohezionit shoqëror.
Në fund, kjo nuk është thjesht një çështje dokumentesh. Është një çështje dinjiteti, barazie dhe njohjeje të plotë qytetare. Këto gra nuk janë të padukshme në komunitetet ku jetojnë – ato janë nëna që rrisin fëmijë, punëtore që punojnë në arë, kontribuese në jetën rurale. Ato janë të padukshme vetëm për shtetin, i cili nuk i ka njohur ligjërisht. Për Kosovën, adresimi i kësaj gjendjeje është një domosdoshmëri ligjore, politike dhe morale.
Rekomandime për Institucionet e Kosovës
- Miratimi i një ligji të posaçëm për dokumentimin e grave shqiptare të martuara në veriun e Kosovës, me procedura të thjeshtuara dhe amnisti administrative.
- Krijimi i procedurave të përshpejtuara për pajisje me dokumente, me afate të qarta dhe kritere transparente.
- Vendosja e ekipeve mobile për regjistrim civil dhe ndihmë juridike falas në fshatrat veriore, duke iu afruar grave në vendbanimet e tyre.
- Sigurimi i qasjes së menjëhershme në shëndetësi, arsim dhe ndihmë sociale për gratë dhe fëmijët e tyre sapo të pajisen me dokumente.
- Zhvillimi i programeve të veçanta për punësimin dhe fuqizimin e grave, përfshirë trajnime profesionale, subvencione për punësim dhe mbështetje për vetëpunësim.
- Krijimi i një mekanizmi monitorues ndërinstitucional që përfshin Qeverinë, komunat dhe shoqërinë civile, i cili të raportojë çdo vit mbi progresin.
- Organizimi i fushatave ndërgjegjësuese dygjuhëshe (shqip dhe serbisht), për të informuar gratë mbi të drejtat dhe procedurat, duke zvogëluar varësinë nga rrjetet joformale.
Paga minimale në Kosovë: drejt dinjitetit në punë apo përballë realitetit ekonomik?
Paga minimale është një nga instrumentet më të rëndësishme të politikës sociale dhe ekonomike. Ajo përcakton kufirin më të ulët të kompensimit që një punëtor mund të marrë për punën e tij, duke synuar një jetesë dinjitoze dhe mbrojtjen nga shfrytëzimi. Në Kosovë, ku papunësia dhe informaliteti janë ende të larta, paga minimale mbetet më shumë çështje e drejtësisë shoqërore sesa thjesht një instrument ekonomik.
Koncepti i pagës minimale daton që nga shekulli XIV, kur në Angli, pas murtajës që uli ndjeshëm numrin e punëtorëve, u miratua Statuti i Punëtorëve nga mbreti Eduard i Tretë për të kufizuar pagat dhe mbrojtur shtresat e varfra. Në shekullin XIX, me revolucionin industrial dhe politikat e tregut të lirë, pabarazitë u thelluan, çka nxit ekonomistë si David Ricardo dhe John Stuart Mill të argumentonin për nevojën e një page minimale që të siguronte jetesën bazike. Shekulli XX e bëri pagën minimale standard ligjor: Zelanda e Re, Australia dhe më pas SHBA e përfshinë në politikat e tyre ekonomike, ndërsa presidenti Franklin D. Roosevelt theksoi se “asnjë biznes nuk ka të drejtë të ekzistojë nëse i paguan punëtorët më pak se ç’nevojitet për jetesën e tyre”.
Sot, mbi 90 për qind e vendeve në botë kanë paga minimale të përcaktuara me ligj. Në Bashkimin Evropian, 21 nga 27 shtetet anëtare e kanë të institucionalizuar këtë mekanizëm. Sipas të dhënave për vitin 2024, paga minimale më e ulët në BE është në Bullgari me 477 euro, ndërsa më e larta në Luksemburg me 2,387 euro. Vendet si Suedia, Finlanda dhe Danimarka nuk kanë ligje për pagë minimale, por e përcaktojnë përmes marrëveshjeve kolektive mes sindikatave dhe punëdhënësve, duke reflektuar një dialog social të qëndrueshëm.
Në Kosovë, paga minimale u vendos për herë të parë në vitin 2011 me dy nivele diskriminuese sipas moshës: 130 dhe 170 euro. Vetëm në prill 2022 ajo u rrit në 264 euro bruto, ndërsa në shtator 2024 u bë rritja e fundit, duke e unifikuar pagën minimale në 300 euro bruto për të gjithë punëtorët, pa dallim moshe apo statusi. Edhe pse ky është një hap pozitiv, vlera mbetet shumë larg kostos reale të jetesës, e cila sipas Agjencisë së Statistikave të Kosovës (ASK) dhe Bankës Botërore tejkalon 1,000 euro në muaj për një familje mesatare. Kështu, paga minimale aktuale mbulon më pak se një të tretën e nevojave bazike për jetesë në vend.
Ligji parashikon që paga minimale të përcaktohet nga Këshilli Ekonomiko-Social (KES), një trup tripalësh me përfaqësues nga qeveria, sindikatat dhe punëdhënësit. Por në praktikë, ky mekanizëm ka qenë jofunksional për më shumë se pesë vjet. Arsyeja qëndron në kufizimin ligjor të përfaqësimit: sipas Ligjit Nr. 04/L-008 për Këshillin Ekonomiko-Social, vetëm konfederatat sindikale dhe organizatat e punëdhënësve që përfaqësojnë së paku 10 për qind të punëtorëve ose punëdhënësve në Kosovë mund të jenë anëtare të Këshillit. Në një vend ku mbi 95 për qind e bizneseve janë të vogla dhe të mesme, ky kriter praktikisht e përjashton sektorin privat nga përfaqësimi real. Si pasojë, në Kosovë mungojnë sindikatat e sektorit privat dhe dialogu social dominohet nga përfaqësues të sektorit publik, duke e bërë procesin e vendimmarrjes të pjesshëm dhe të kufizuar.
Raportet e fundit e theksojnë këtë boshllëk institucional. Sipas Iniciativës Kosovare për Stabilitet (IKS), në publikimin “Kushtet e Punës në Zonat Industriale në Kosovë” (2023), në shumë zona industriale dhe në sektorë si gastronomia dhe ndërtimtaria, mbi 60 për qind e punëtorëve punojnë pa kontrata të rregullta. Po sipas të dhënave të IKS, 56 për qind e punëtorëve në sektorin privat punojnë shtatë ditë në javë, shpesh me orar të zgjatur dhe pa sigurime shëndetësore. Raporti tjetër i IKS “Monitorimi i Zbatimit të Ligjit të Punës në Kosovë” (2022) tregon se mungesa e inspektimeve dhe kontratat afatshkurtra kanë krijuar një treg pune të brishtë dhe të pasigurt.
Në të njëjtën linjë, Raporti i Organizatës Ndërkombëtare të Punës dhe Ministrisë së Financave, Punës dhe Transfereve për Tregun e Punës në Kosovë (2023) vlerëson se rreth 33 për qind e punëtorëve në Kosovë punojnë pa kontrata formale. Ndërkohë, Inspektorati i Punës ka vetëm rreth 70 inspektorë aktivë për të mbikëqyrur afro 300 mijë punëtorë në sektorin privat. Kjo e bën pothuajse të pamundur monitorimin efektiv të zbatimit të ligjeve të punës dhe garantimin e pagës minimale. Në raportet e fundit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës (2024) theksohet se sektorët më të rrezikuar nga informaliteti dhe pagat nën minimum janë ndërtimtaria, prodhimi dhe tregtia me pakicë.
Debati mbi pagën minimale ndan ekonomistët. Disa mendojnë se një rritje e menjëhershme mund të rëndojë bizneset e vogla, ndërsa të tjerë argumentojnë se rritja graduale është e domosdoshme për të ulur varfërinë dhe për të nxitur konsumin. Analizat e IKS dhe të ekspertëve të tregut të punës sugjerojnë se një pagë minimale prej 350–400 euro, e shoqëruar me politika lehtësuese fiskale për bizneset, do të përmirësonte mirëqenien pa rritur papunësinë. Sindikatat kërkojnë që ajo të lidhet me koston reale të jetesës dhe të përditësohet çdo vit sipas inflacionit, si në vendet e BE-së.
Në fund, paga minimale në Kosovë nuk është vetëm një numër. Ajo është tregues i mënyrës se si shteti dhe shoqëria e trajtojnë punën dhe dinjitetin njerëzor. Një pagë që nuk mbulon nevojat elementare nuk mund të quhet minimale në kuptimin e plotë të fjalës. Prandaj, vendosja e një page minimale reale duhet të shihet si investim në kapitalin njerëzor dhe në stabilitetin e vendit, jo si barrë për bizneset. Vetëm përmes dialogut të mirëfilltë social, inspektimeve të rregullta dhe politikave që mbrojnë të punësuarit e sektorit privat, paga minimale mund të bëhet mjet i drejtësisë shoqërore dhe i zhvillimit ekonomik të qëndrueshëm.
Working Conditions in the Industrial Zones in Kosovo
This report is the final output from the research focusing on measuring the application of labor law and other labor-related legislation in one of the sectors where MINT (former MTI) has made significant capital investments in Kosovo-Industry. The report makes an overview of labor and health and safety at work legislation, and the institutional framework to enforce them. It further makes an overview of the extent to which these regulations are enforced in the informal industrial zones in Kosovo.
